REKLAMA INLINE

W Karelii, na Wyspie Jeleniej Południowej, odkryto szczątki mężczyzny żyjącego ok. 8 tys. lat temu. Niektórzy badacze określają go ostatnio mianem „pierwszego Polaka”, gdyż okazał się nosicielem mutacji markera chromosomu Y, która jest charakterystyczna dla większości (ok. 60%) żyjących w Polsce mężczyzn (haplogrupa R1a). Dodatkowo, jego autosomatyczne DNA jest w 90% tożsame z DNA dzisiejszych Polaków. Badania genetyczne potwierdzają również, że zamieszkujący współcześnie okolice Jeziora Onega naród Wepsów jest pod pewnymi względami najbliższy właśnie mieszkańcom Polski. Nie oznacza to jednak, że możemy mówić o jakiejś bezpośredniej kontynuacji.

Szczątki odkryte w Karelii, należą do człowieka, który żył około 6400 r. przed Chr. Jego grób znajdował się na dużym starożytnym cmentarzysku (ponad 170 grobów) usytuowanym na jednej z licznych wysp Jeziora Onega. Odkrycia dokonali jeszcze w latach 30. XX wieku pracownicy Leningradzkiego Instytutu Archeologii. Charakter pochówku wskazuje, że tzw. Karelczyk pełnił w swojej społeczności prestiżową funkcję przywódcy plemienia, ojca wielkiego rodu lub szamana. Przeprowadzone ostatnio badania genetyczne wskazują, iż człowiek ten był nosicielem mutacji M459, a więc bardzo wczesnej formy rozwojowej haplogrupy y-dna R1a. Teoretycznie mógł być on więc przodkiem Słowian i Polaków, którzy są w większości nosicielami późniejszych mutacji tej haplogrupy.

Rekonstrukcja Karelczyka z Jeleniej Wyspy

Geny autosomalne (około 90% ludzkiego DNA) owego Karelczyka, ku niezadowoleniu wielu rosyjskich nacjonalistów chcących widzieć w nim pra-Rosjanina, wykazują najbliższe pokrewieństwo z autosomami dzisiejszych Polaków. Nie można wykluczyć jego związku z naszymi ziemiami, choć autosomalne pokrewieństwo ludów wschodniej Europy ma bardzo długą tradycję. Najprawdopodobniej Karelczyk reprezentował więc cechy kiedyś szerzej rozpowszechnione, które w najmniej zmienionej formie przetrwały do dzisiaj właśnie wśród Polaków.

czytaj też: Rosjanie – największy naród fiński

Szukając odpowiedzi na pytanie co nas może łączyć z dawnym Karelczykiem i dzisiejszymi Wepsami, należy sobie uświadomić, że migracje były stałym elementem kondycji człowieka od najdawniejszych czasów. Wspólny przodek wszystkich nosicieli haplogrupy R1a pojawił się jakieś 25 tys. lat temu w południowej Syberii. Jego potomkowie wzięli udział w wielkiej wędrówce na zachód. Część z nich dotarła do Europy środkowo-wschodniej i mieszając się z miejscową ludnością (przybyłą wcześniej z Bliskiego Wschodu i Azji Mniejszej – haplogrupy y-dna I, G, E i J) dała początek satemowej grupie ludów indoeuropejskich, nazywanej również aryjską. Cechą szczególną języka tej ludności było przejście samogłoski „k” w „s”, co odróżniło go od języków grupy kentumowej, gdzie takie przejście nie nastąpiło (stąd w języku polskim jest „sto” czy „serce”, podczas gdy w łacińskim „kentum” i „kor”, a w niemieckim „hundert” i „herz”).

Można przypuszczać, że Karelczyk (lub jego przodkowie) przybył nad Jezioro Onega wraz z pierwszą falą wędrujących na zachód nosicieli haplogrupy R1a. Efektem tych migracji było uformowanie się nieco później, bo około 5 tys. lat temu, w Środkowej Europie kultury ceramiki sznurowej i kultur jej pokrewnych (np. kultura grobów jamowych), której ludność posługiwała się satemową odmiana języka indeoropejskiego. Wschodni odłam tego ludu, charakteryzujący się mutacją Z93 haplogrupy R1a dość wcześnie (ok. 4 tys. lat temu) wywędrował w kierunku południowo-wschodnim tworząc m.in. cywilizację indyjską, irańską i mitańską (Ariowie azjatyccy). Widzimy więc, że Karelczyka można by nazywać nie tylko „pierwszym Polakiem” ale również „pierwszym” Indusem i Irańczykiem.

Rozmieszczenie kultur pre-aryjskich IV/III tys. przed Chr.

W Europie pozostał zachodni odłam Ariów (mutacja Z283 haplogrupy R1a), z którego wyodrębnili się Słowianie i Bałtowie. Badania genetyczny wykazują, że Bałtowie uformowali się w wyniku zmieszania Ariów europejskich z ludami fińskimi (duża domieszka haplogrupy y-dna N). Z tego względu społecznościami zachowującymi najbardziej pierwotny charakter genetyczny i kulturowy Ariów w Europie są ludy słowiańskie. Do największych narodów kontynuujących tę genealogiczno-genetyczna i kulturową tradycję zaliczają się przede wszystkim Polaków i Ukraińców, gdyż inne ludy posługujące się językami słowiańskimi są najczęściej potomkami zeslawizowanych przedstawicieli innych społeczności (np. Rosjanie są w dużym stopniu zeslawizowanymi Finami). Najwięcej cech charakterystycznych dla pierwotnych Ariów europejskich zachowały jednak przede wszystkim małe grupy regionalne, jak Kaszubi czy Serbowie Łużyccy. Swoją odrębność zachowywały izolując się od wpływów zewnętrznych, stąd udział nosicieli haplogrupy R1a dochodzi wśród nich do 65%. Dużo komponentu R1a – ok. 30% – wchłonęły również zamieszkujące dorzecze Wołgi ludy fińskie (np. Mordwini, Maryjczycy) i tureckie (Czuwasze, Tatarzy).

Częstotliwość występowania haplogrupy R1a

„Potomkowie” Karelczyka migrowali również w późniejszych wiekach. Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem było zasiedlenie przez ludność słowiańską Półwyspu Bałkańskiego. Potomków przybyszy z północy jest szczególnie dużo wśród Chorwatów i Słoweńców (R1a ok. 35%). Nieco mniej wśród Serbów. Bułgarzy, Macedończycy i Bośniacy są natomiast, w zdecydowanej większości, zeslawizowanymi potomkami wcześniejszych mieszkańców tego obszaru. Słowianie dotarli jednak również do Grecji i Azji Mniejszej. W tej ostatniej zasiedlili przede wszystkim region Opsikionu, gdzie później narodziło się Księstwo Osmańskie.

Rekonstrukcja "Karelczyka z Jeleniej Wyspy". 
Czy tek wyglądał przodek Polaków?

Ta ruchliwość tłumaczy również pokrewieństwo genetyczne Polaków i dzisiejszych karelskich Wepsów. W obu społecznościach występuje bardzo zbliżona do siebie odmiana haplogrupy R1a. U Polaków dominuje, u Wepsów stanowi znaczącą domieszkę (10-20%). W tym ostatnim przypadku nie można jednak mówić o kontynuacji osadniczej od czasów wspomnianego Karelczyka. Obecni nosiciele haplogrupy R1a przybyli tam wraz z ekspansją słowiańską początków Średniowiecza. Na południe od Jeziora Ładoga i Onega osiedliło się plemię Słowienów Ilmeńskich, twórców Nowogrodu Wielkiego. Przybyli oni prawdopodobnie z ziem dzisiejszej Polski, przyczyniając się do językowej slawizacji terenów dzisiejszej Rosji. Wepsowie są reliktem, który oparł się slawizacji. Można się domyślać, iż żyjący wśród nich nosiciele haplogrupy R1a, to potomkowie przybyłych tu w Średniowieczu z ziem polskich Słowian. Karelię zamieszkiwał więc nie tylko „przodek” Polaków ale również ich „potomkowie”, efekt znacznie nam bliższych pod względem czasowym migracji.

Współczesne przedstawicielki ludu Wepsów

„Polskość” Karelczyka należy uznać za naukową fantazję. Znacznie trafniejsze byłoby określenie go mianem protoplasty Słowian i innych ludów aryjskich, choć równie dobrze mógł być on ślepą uliczką genealogiczną (w takim przypadku protoplastami Ariów byliby jego kuzyni). Niemniej odkrycie i przebadania szczątków z Wyspy Jeleniej, dostarczyło istotnych argumentów w dyskusji na procesem zasiedlania Europy środkowo-wschodniej. Dowodzą one, że nosiciele haplogrupy R1a dotarli na jej obszar bardzo wcześnie, niewiele tylko ustępując w czasie neolitycznym rolnikom z Azji Mniejszej. Obie grupy, wraz z potomkami jeszcze wcześniejszych łowców-zbieraczy, uformowały podstawy dzisiejszej ludności Europy. Cechą szczególną mieszkańców Europy środkowo-wschodniej była znacząca domieszka przybyłych ze wschodu nosicieli haplogrupy R1a. Doprowadziła ona do powstania ludów aryjskich (satemowa grupa językowa) i ich późniejszej ekspansji w Azji i Europie. Jedną z odrośli tej kulturowej tradycji, która dodatkowo utrzymała najbardziej oryginalny charakter, są dzisiejsi Polacy. Oznacza to, że przeważająca część naszych przodków żyła na ziemiach dzisiejszej Polski już prawdopodobnie w czasach kultury ceramiki sznurowej (III tys. lat przed Chr.).

Mariusz Kowalski

Tekst został opublikowany w tygodniku „Najwyższy Czas!”. Do nabycia w kioskach lub jako e-wydanie  

14 KOMENTARZE

  1. Człowiek został stworzony przez Boga, wszyscy pochodzimy od Adama I Ewy. Zatem nie jest prestiżem czy nasz przodek pochodził z tej okolicy czy z tamtej. Dla nas może być to tylko informacją jak się przemieszczaliśmy i nic więcej.

      • Moim zdaniem grupa karelska natrafiła na zachodzie na ludy germańskie (finowie) i zakończyła pochód udając się na południowy zachód, gdzie po raz drugi natrafiła na German (centowa grupa językowa).

        • Finowie nie są germanami* tylko ugro-finami jak wymienieni tu Mordwini i Maryjczycy i wiele innych ludów na wschód.
          (*Poza tymi nielicznymi którzy są potomkami Szwedów, ale to zupełnie świeża historia)

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here